شەکرەی سکپڕی و مەترسیی شەکرەی جۆری 2 لە داهاتوودا
شەکرەی سکپڕی چییە، بۆچی مەترسیی شەکرەی جۆری 2 زیاد دەکات، و بەدواداچوون دوای منداڵبوون: HbA1c دوای چوار مانگ و پاشان هەموو ساڵێک.
زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. گۆڕانکاری لە خۆراک، چالاکی و دەرماندا لەگەڵ پزیشکەکەت بکە. زیاتر بخوێنەوە. لە دەقە ڕەسەنە نەرویجییەکەوە وەرگێڕدراوە. سەرچاوەکان پەڕەی نەرویجین. یاسا و بڕە پارەکان بۆ نەرویج دەگونجێن.
ئەگەر شەکرەی سکپڕیت هەبووبێت، بەپێی Helsedirektoratet (بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستیی نەرویج) مەترسیی تووشبوونت بە شەکرەی جۆری 2 (type 2 diabetes) لە داهاتوودا نزیکەی حەوت هێندە زیاترە لە ئافرەتانی بێ ئەو. بۆیە پێوانی HbA1c چوار مانگ دوای منداڵبوون و پاشان هەموو ساڵێک ڕادەسپێردرێت، تەنانەت کاتێک وەڵامەکە ئاساییە.
شەکرەی سکپڕی چییە
لە ماوەی سکپڕیدا پێداویستیی جەستە بە ئینسولین زیاد دەکات، لەوانە چونکە هۆرمۆنەکانی ناوپۆشی منداڵدان وا دەکەن خانەکان کەمتر هەستیار بن بەرامبەر ئینسولین. ئەگەر پەنکریاس نەتوانێت بە ڕادەی پێویست دروستی بکات، شەکری خوێن بەرز دەبێتەوە. بەپێی Helsenorge (دەروازەی فەرمیی تەندروستی) ئەم دۆخە بە دەگمەن نیشانە دەدات، و بۆیە تاقیکردنەوەی خواردنەوەی شەکر لە هەفتەی 24 تا 28دا بە ئافرەتانی سکپڕی خاوەن هۆکاری مەترسی پێشکەش دەکرێت. NHI تەمەنی سەرووی 25 ساڵ، BMI سەرووی 25، ڕەچەڵەک لە ئاسیا یان ئەفریقا، شەکرە لە خێزاندا و شەکرەی سکپڕیی پێشوو باس دەکات.
چارەسەر لە قۆناغی یەکەمدا خۆراک و چالاکیی جەستەیی ڕۆژانەیە، کە بە پێوانی شەکری خوێنی خۆت ئاڕاستە دەکرێت. Helsenorge ئامانجەکان بەم شێوەیە دەڵێت: بە بەتاڵی کەمتر لە 5.3 mmol/L و کەمتر لە 6.7 mmol/L دوو کاتژمێر دوای دەستپێکردنی نانخواردن. ئەگەر ئەمە بەس نەبوو، مێتفۆرمین یان ئینسولین بەکار دەهێنرێت.
شەکرەی سکپڕی باوتر بووە. FHI (پەیمانگای تەندروستیی گشتیی نەرویج) لە 2025دا ڕایگەیاند کە ڕێژەی ئافرەتانی سکپڕی کە ئەم دەستنیشانکردنەیان هەبوو لە 4.5 لە سەد لە 2015ەوە بۆ 7.4 لە سەد لە 2024دا زیادی کرد. FHI ئەم زیادبوونە بەم شتانە ڕوون دەکاتەوە: پێوەری توندتری دەستنیشانکردن لە 2017ەوە، تەمەن و BMIی بەرزتر لە ناو ئافرەتانی منداڵبووندا، و ئەوەی کەسانی زیاتر ڕەچەڵەکیان لە وڵاتانی خاوەن مەترسیی بەرزەوەیە.
بۆچی ئاگادارکردنەوەیە بۆ جۆری 2
شەکرەی سکپڕی بە زۆری دوای منداڵبوون لادەچێت. بەڵام شتێکی گرنگی پیشان داوە: پەنکریاسەکەت یەدەگی پێویستی نییە کاتێک جەستە بەرگریی ئینسولینی تێدا دروست دەبێت. ئەمە هەمان میکانیزمە وەک شەکرەی جۆری 2، تەنها ئەوەیە کە لە جۆری 2دا تەمەن، کێش و کەمیی چالاکی دەیوروژێنن لە جیاتی سکپڕی.
ژمارەکانی ڕێنماییی Helsedirektoratet ڕوونن:
| مەترسی | |
|---|---|
| شەکرەی جۆری 2 لە داهاتوودا، بە بەراورد لەگەڵ ئافرەتانی بێ شەکرەی سکپڕی | 7 هێندە زیاتر |
| لە 5 ساڵی یەکەمی دوای منداڵبووندا | 4.7 هێندە زیاتر |
| زیاتر لە 5 ساڵ دوای منداڵبوون | 9.3 هێندە زیاتر |
| شەکرەی سکپڕی دووبارە لە سکپڕیی داهاتوودا | نزیکەی نیوەیان |
| نەخۆشیی دڵ و بۆرییەکانی خوێن لە داهاتوودا | 70 لە سەد زیاتر |
NHI بەوە وەسفی دەکات کە «مەترسییەکی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادبوو بۆ تووشبوون بە شەکرەی جۆری 2 لە داهاتوودا». Diabetesforbundet (کۆمەڵەی شەکرەی نەرویج) هەمان ژمارەی حەوتی Helsedirektoratet بەکار دەهێنێت.
مەترسیی نەخۆشیی دڵ و بۆرییەکانی خوێن بەشێکی پەیوەستە بەوەی کەسانی زیاتر تووشی شەکرەی جۆری 2 دەبن، و Helsedirektoratet دەنووسێت کە بۆیە دەکرێت گونجاو بێت هەڵسەنگاندنی گشتیی مەترسیی دڵ و بۆرییەکانی خوێن لە تەمەنێکی گەنجتر لە ئاسایی بکرێت. ڕێنماییەکە هەروەها بە ژمارە دەڵێت چی بەدەست دێت: لە هەر 1,000 ئافرەتێک کە شەکرەی سکپڕییان هەبووە، 78 کەس کەمتر تووشی شەکرەی جۆری 2 دەبن بە گۆڕانکاریی مامناوەندی شێوازی ژیان.
ئەمە هەروەها هۆکاری ئەوەیە کە شەکرەی سکپڕیی پێشوو لەسەر لیستی Helsedirektoratetە بۆ ئەو دۆخانەی دەبێت پێوانی HbA1c بوروژێنن بێ گوێدانە نمرەی مەترسی. ئەوەی تر کە مەترسیی بەرز دەدات، لە پێش-شەکرەدا نووسراوە.
بەدواداچوون دوای منداڵبوون
ڕێنماییی Helsedirektoratet بۆ شەکرەی سکپڕی ڕاسپاردەیەکی تایبەتی بۆ ماوەی دوای منداڵبوون هەیە. پێشنیار دەکات HbA1c چوار مانگ دوای منداڵبوون بپێورێت، پاشان هەموو ساڵێک، و پێش سکپڕییەکی نوێ ئەگەر هەبێت. ڕێنماییەکە هەڵبژاردنی HbA1c بەوە ڕوون دەکاتەوە کە «بۆ ئافرەتان لەم قۆناغەی ژیاندا زۆر کرداریترە» لە تاقیکردنەوەی خواردنەوەی شەکر، کە پێویستی بە بەتاڵی و چەند کاتژمێر لە نۆڕینگەی پزیشکدا هەیە. Helsenorge و Diabetesforbundet هەمان ئامۆژگاری دەگوازنەوە.
وەڵامەکە بەم شێوەیە لێک دەدرێتەوە بەپێی ڕێنماییەکە:
| HbA1c | واتا | بەدواداچوون |
|---|---|---|
| 48 mmol/mol (6.5 لە سەد) یان زیاتر | شەکرە | چارەسەر و بەدواداچوون بەپێی ڕێنماییی شەکرە |
| 42 تا 47 mmol/mol (6.0 تا 6.4 لە سەد) | مەترسیی بەرزی شەکرە | ڕێنمایی لە خۆراک و چالاکیی جەستەییدا، HbA1cی ساڵانە |
| کەمتر لە 42 mmol/mol | ئاسایی | هێشتا HbA1cی ساڵانە، چونکە مەترسییەکە دەمێنێت |
لە کاتی دەرچوون لە نەخۆشخانە، Helsedirektoratet پێشنیار دەکات پلانێکت بۆ بەدواداچوون لای fastlege (پزیشکی خێزان) پێ بدرێت. دڵنیا بە کە هەیە، و پشکنینی چوار مانگەکە لە ڕۆژژمێرەکەتدا دابنێ. ژیانی ڕۆژانە لەگەڵ منداڵێکی تازە لەدایکبوو لەبیرکردنی ئاسان دەکات، و خۆتیت کە دەبێت کاتەکە بگریت.
چی مەترسییەکە کەم دەکاتەوە
Helsedirektoratet ئاماژە بەوە دەکات کە گۆڕانکاریی مامناوەندی شێوازی ژیان لە کەسانی خاوەن مەترسیی بەرزدا بڵاوبوونەوەی شەکرە بە 63 لە سەد کەم دەکاتەوە. ئامۆژگارییەکان هەمان ئەوانەن بۆ پێش-شەکرە، و هەمان ئەوانەن کە لە ماوەی سکپڕیدا وەرتگرتن:
- بە شێوەیەکی سەرەکی بەردەوام بە لەسەر ئەو خۆراکەی کە وەک ئافرەتێکی سکپڕ ڕاسپێردرایت: بەرهەمی دانەوێڵەی ئەسمەر، سەوزە، میوە، سەرچاوەی پرۆتینی کەمچەور و کاربۆهیدراتی خێرای کەم. بڕوانە خۆراک لە شەکرەی جۆری 2دا.
- ڕۆژانە چالاکیی جەستەیی بکە، لانیکەم 150 خولەک لە هەفتەیەکدا.
- ئامانجت ئەوە بێت بگەڕێیتەوە بۆ ئەو کێشەی پێش سکپڕی هەتبوو. Helsenorge ئاماژە بەوە دەکات کە کێشی ئاسایی و چالاکی مەترسییەکە بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکەنەوە.
- Helsedirektoratet ڕادەسپێرێت ڕێگە بۆ شیردانی زوو خۆش بکرێت.
Frisklivssentral (ناوەندی ژیانی تەندروست)ی شارەوانی گفتوگۆی تەندروستی و خزمەتگوزاریی گروپی پێشکەش دەکات، و fastlege دەتوانێت ڕەوانەت بکات بۆ ئەوێ تەنانەت کاتێک شەکرەت نییە. لە Frisklivssentral و خولی شەکرەدا زیاتر بخوێنەوە.
پێش سکپڕیی داهاتوو
ئەگەر پلان بۆ منداڵێکی نوێ دادەنێیت، Helsedirektoratet HbA1c پێش ئەوەی سکپڕ ببیت ڕادەسپێرێت. ئەگەر بێ ئەوەی بزانیت تووشی شەکرە بوویت، دەبێت پێش سکپڕی و لە ماوەیدا چارەسەر بکرێت. ئەگەر نەبوویت، دەرفەتی سکپڕییەکی ئاسایی زیاترە ئەگەر لە سەرەتاوە پەیڕەوی ئامۆژگارییەکانی خۆراکی جاری پێشوو بکەیت. Diabetesforbundet هەمان ئامۆژگاری دەدات.
ئەگەر لە یەکێک لە پشکنینەکاندا شەکرەی جۆری 2ت بۆ دەستنیشان کرا، زوو دۆزراوەتەوە، و ئەمە سوودە. دەستنیشانکردنەکە واتای چییە و چۆن دەکرێت، لە دەستنیشانکردن و HbA1cدا نووسراوە.
پرسیارە باوەکان
شەکرەی سکپڕی چییە؟
شەکری خوێنی بەرزە کە لە ماوەی سکپڕیدا دەدۆزرێتەوە، چونکە جەستە ناتوانێت ئینسولینی پێویست بۆ پێداویستییە زیادبووەکە دروست بکات. بە دەگمەن نیشانە دەدات و بە تاقیکردنەوەی خواردنەوەی شەکر دەدۆزرێتەوە. بەپێی Helsenorge، بە زۆری دوای منداڵبوون لادەچێت.
مەترسیی شەکرەی جۆری 2 دوای شەکرەی سکپڕی چەندە؟
بە شێوەیەکی بەرچاو زیاترە. ڕێنماییی Helsedirektoratet دەڵێت مەترسییەکە حەوت هێندە زیاترە لە ئافرەتانی بێ شەکرەی سکپڕی، و لە یەکەم ساڵەکاندا زۆرترە. خۆراکی تەندروست، چالاکی و کێشی ئاسایی مەترسییەکە زۆر کەم دەکەنەوە.
دوای منداڵبوون چ بەدواداچوونێکم دەبێت؟
Helsedirektoratet پێشنیار دەکات HbA1c لای fastlege چوار مانگ دوای منداڵبوون بپێورێت، پاشان هەموو ساڵێک، و هەمیشە پێش سکپڕییەکی نوێ. لە کاتی دەرچوون لە نەخۆشخانە دەبێت پلانێکت بۆ ئەمە پێ بدرێت.
ژمارەی HbA1c دوای منداڵبوون واتای چییە؟
48 mmol/mol (6.5 لە سەد) یان زیاتر واتە شەکرە. 42 تا 47 mmol/mol (6.0 تا 6.4 لە سەد) واتە مەترسیی بەرز، و دەبێت ڕێنمایی لە خۆراک و چالاکیی جەستەییدا وەربگریت. کەمتر لە 42 ئاسایییە، بەڵام هێشتا پشکنینی ساڵانە ڕادەسپێردرێت.
ئایا جاری داهاتوو دووبارە تووشی شەکرەی سکپڕی دەبم؟
مەترسییەکە بەرزە. Helsedirektoratet ئاماژە بە توێژینەوەیەک دەکات کە تێیدا نزیکەی نیوەیان دووبارە تووشی بوونەوە. بۆیە دەبێت HbA1c پێش سکپڕییەکی نوێ بپێورێت، و ئامۆژگارییەکانی خۆراکی سکپڕیی پێشوو شایەنی ئەوەن دووبارە پەیڕەو بکرێنەوە.
سەرچاوەکان
- Svangerskapsdiabetes · Helsenorge
- Livsstilsråd og praktisk støtte til livsstilsendringer for kvinner som har hatt svangerskapsdiabetes · Helsedirektoratet
- Hos kvinner som har hatt svangerskapsdiabetes foreslås det at HbA1c måles 4 måneder etter fødsel, deretter årlig · Helsedirektoratet
- På sykehuset etter fødsel (retningslinje for svangerskapsdiabetes) · Helsedirektoratet
- Risikovurdering og påvisning av diabetes · Helsedirektoratet
- Graviditet og diabetes · NHI.no
- Svangerskapsdiabetes · Diabetesforbundet
- Flere kvinner får svangerskapsdiabetes · Folkehelseinstituttet (FHI)
ئاگاداری. ناوەڕۆکی ئەم پەڕەیە زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. جێگەی پشکنین، دەستنیشانکردن یان چارەسەر لای پزیشک ناگرێتەوە. هەر گۆڕانکارییەک لە خۆراک، چالاکیی جەستەیی، کێش یان دەرماندا هەمیشە دەبێت لەگەڵ پزیشکی خێزان (fastlege) یان کارمەندێکی تری تەندروستی بکرێت. خۆت دەرمانەکەت مەگۆڕە یان مەیوەستێنە. ئەگەر نیگەرانیت پەیوەندی بە پزیشکی خێزان یان فریاکەوتنی پزیشکی (legevakt، 116 117) بکە، و لە دۆخی کتوپڕدا پەیوەندی بە 113 بکە. هەموو ڕاگەیاندنی بەرپرسیارێتییەکە بخوێنەوە.