نەخۆشی لەگەڵ شەکرەی جۆری 2دا: لە کاتی تا، ڕشانەوە و سکچووندا لەگەڵ دەرمانەکاندا چی دەکەیت؟
یاساکانی ڕۆژانی نەخۆشی بۆ مێتفۆرمین، SGLT2 inhibitors، سولفۆنیل یوریا و ئینسولین لە نەخۆشیی کتوپڕدا، بۆچی SGLT2 دەبێت ڕابگیرێت، نیشانەکانی ketoacidosis، و کەی پەیوەندی بە پزیشکەوە بکەیت.
زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. گۆڕانکاری لە خۆراک، چالاکی و دەرماندا لەگەڵ پزیشکەکەت بکە. زیاتر بخوێنەوە. لە دەقە ڕەسەنە نەرویجییەکەوە وەرگێڕدراوە. سەرچاوەکان پەڕەی نەرویجین. یاسا و بڕە پارەکان بۆ نەرویج دەگونجێن.
تا، ڕشانەوە و سکچوون یاساکانی یاری بۆ دەرمانەکانت دەگۆڕن. هەندێک حەب کاتێک ئاوی جەستەت کەم بووەتەوە مەترسیدار دەبن، هەندێکی تر کاتێک نان ناخۆیت شەکری خوێنی نزم دەدەن، و جۆرێک هەر چۆنێک بێت دەبێت ڕابگیرێت. لە هەمان کاتدا شەکری خوێن زۆرجار بەرز دەبێتەوە کاتێک جەستە نەخۆشە، تەنانەت ئەگەر کەمتر بخۆیت. ئەم بابەتە ئامۆژگارییەکانی Helsedirektoratet، Helsenorge، NHI و Diabetesforbundet کۆ دەکاتەوە. جێگەی ڕێککەوتنەکەت لەگەڵ fastlege (پزیشکی خێزان) ناگرێتەوە: جاری داهاتوو کە لەوێیت داوای پلانێکی نووسراوی ڕۆژانی نەخۆشی بکە.
بۆچی نەخۆشی کار لە شەکری خوێن دەکات
هەوکردن و تا فشارن بۆ جەستە. هۆرمۆنەکانی فشار وا لە جگەر دەکەن گلووکۆزی زیاتر بەربداتەوە، و خانەکان خراپتر وەڵامی ئینسولین دەدەنەوە. ئەنجامەکە ئەوەیە کە شەکری خوێن زۆرجار کاتێک نەخۆشیت بەرز دەبێتەوە، تەنانەت کاتێک نزیکەی هیچ ناخۆیت. لە هەمان کاتدا لە ڕێگەی تا، ڕشانەوە و سکچوونەوە شلە لەدەست دەدەیت. کەمئاوی هێڵە سوورەکەیە لە زۆربەی ئەو شتانەی دەتوانن هەڵە بڕۆن: گورچیلەکان ناسک دەکات، خوێن چڕ دەکاتەوە، و مەترسیی ژەهراویبوونی ترشی زیاد دەکات.
ڕێنماییی Helsedirektoratet (بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستیی نەرویج) بۆ چارەسەر لە نەخۆشیی کتوپڕدا دەڵێت ئامانج شەکری خوێنی تا ئەو ڕادەیەی ممکینە ئاساییە بە درێژایی شەو و ڕۆژ، بە کرداری کەمتر لە 12 mmol/L. ئەو ئامانجە بۆ کارمەندی تەندروستییە کە چارەسەرت دەکات. بۆ تۆ لە ماڵەوە پەیامەکە سادەترە: بخۆرەوە، زیاتر بپێوە، و بزانە کام دەرمانانە دەبێت ڕابگیرێن.
دەرمان بە دەرمان
| دەرمان | لە کاتی تا، ڕشانەوە یان سکچووندا | بۆچی |
|---|---|---|
| مێتفۆرمین | ئەگەر بەهۆی ڕشانەوەی درێژخایەن یان سکچوونی توندەوە ئاوی جەستەت کەم بووبێتەوە ڕایبگرە. کاتێک بە ئاسایی دەخۆیت و دەخۆیتەوە دووبارە دەست پێ بکەرەوە. | Diabetesforbundet: لە کەمئاوییدا نابێت بخورێت. Helsedirektoratet: زۆرجار لە کەمبوونەوەی کاری گورچیلە، کەمئاوی و پێش تیشک بە ماددەی کۆنتراست ڕادەگیرێت. |
| SGLT2 inhibitor (Forxiga، Jardiance، Invokana، Steglatro) | لە نەخۆشیی کتوپڕدا بە تا و خراپبوونی دۆخی گشتی، لە کەمئاوییدا، و سێ ڕۆژ پێش نەشتەرگەریی پلانداڕێژراو ڕایبگرە. کاتێک بێ تایت و بە ئاسایی دەخۆیت و دەخۆیتەوە دووبارە دەست پێ بکەرەوە. | NHI و Helsenorge: لە حاڵەتی دەگمەندا دەتوانێت ketoacidosis دروست بکات، تەنانەت لە شەکری خوێنی نزیکەی ئاساییدا. |
| سولفۆنیل یوریا (glimepiride، glipizide) | زۆرجار کاتێک کەم دەخۆیت ڕادەگیرێت. لەگەڵ پزیشک ڕێک بکەوە. | Helsedirektoratet: کاریگەریی درێژ و مەترسیی شەکری خوێنی نزم لە کاتی کەمبوونەوەی خواردندا. |
| GLP-1 analogue (Ozempic، Rybelsus، Trulicity) | دڵتێکهەڵاتن و ڕشانەوە خۆیان دەتوانن کاریگەریی لاوەکی بن. ئەگەر ناتوانیت شلە وەربگریت لە پزیشک بپرسە. | هیچ یاسایەکی جێگیری ڕۆژانی نەخۆشی لە سەرچاوە نەرویجییەکاندا نییە. کەمئاوی مەترسییەکەیە. |
| ئینسولین | هەرگیز بە تەواوی مەیوەستێنە. پێداویستی زۆرجار لە نەخۆشیدا زیاد دەکات. زیاتر بپێوە و بەپێی ڕێککەوتن لەگەڵ پزیشک ڕێکی بخە. | Helsenorge: ئەگەر لە ڕێکخستن لە کاتی نەخۆشیدا دڵنیا نیت پەیوەندی بە پزیشکەوە بکە. |
هەمیشە لە fastlege بپرسە کام یاسا بۆ دەرمانەکانی تۆ دەگونجێن، و بیاننووسە. زیاتر دەربارەی دەرمانە جیاوازەکان لە دەرمانەکانی شەکرەی جۆری 2دا بخوێنەوە.
SGLT2 inhibitor: ڕاگرتن یاساکەیە
SGLT2 inhibitors شەکری خوێن دادەبەزێنن بە دەرکردنی شەکر لە میزدا. ئەمە میکانیزمێکی بەسوودە، بەڵام لایەنێکی دەگمەن و جددی هەیە. کاتێک جەستە لە ژێر فشاردایە و پێویستی بە ئینسولینی زیاترە، دەرمانەکە دەتوانێت بەشداری بکات لەوەی جەستە دەست بە سووتاندنی چەوری بکات و کیتۆن دروست بکات. کیتۆنەکان خوێن ترش دەکەن. Helsenorge (دەروازەی فەرمیی تەندروستی) دەنووسێت کە ئەمە دەتوانێت ڕوو بدات تەنانەت بێ ئەوەی شەکری خوێنی زۆر بەرزت هەبێت، و بۆیە دۆخەکە بە ئاسانی پشتگوێ دەخرێت: ئامێری پێوانی شەکری خوێن ئاسایی دەردەکەوێت.
بۆیە ئامۆژگاریی NHI بۆ هەموو ئەوانەی SGLT2 inhibitor بەکار دەهێنن ئەمەیە:
- ڕایبگرە لە نەخۆشیی کتوپڕدا بە تا و کەمبوونەوەی دۆخی گشتی، و لە کەمئاوییدا بەهۆی سکچوون یان خواردنەوەی کەمەوە.
- سێ ڕۆژ پێش نەشتەرگەریی پلانداڕێژراو ڕایبگرە. Helsenorge دەڵێت سێ تا چوار ڕۆژ پێش دەستکاریی گەورە.
- دووبارە دەست پێ بکەرەوە کاتێک نەخۆشییەکە بە تەواوی تەواو بوو، واتە کاتێک بێ تایت، بە ئاسایی دەخۆیت و دەخۆیتەوە و هەست دەکەیت وەک جارانیت.
- دەستبەجێ یارمەتی بخوازە لە کاتی سکئێشە، دڵتێکهەڵاتن، ڕشانەوە، تینوێتی، زیادبوونی میزکردن یان هەناسەی خێرادا لە کاتێکدا نەخۆشیت.
بەپێی NHI، ئەگەر لەبەر ketoacidosis لە نەخۆشخانە کەوتبیت، نابێت دووبارە دەست بە SGLT2 inhibitor بکەیتەوە.
نیشانەکانی ketoacidosis
Helsenorge نیشانەکان بەم شێوەیە وەسف دەکات، و بە خێرایی دێن:
- زیاتر لە ئاسایی میز دەکەیت، زۆر تینووت دەبێت و بێهێزیت
- دڵتێکهەڵاتن، ڕشانەوە و سکئێشە
- بۆنی وەک میوە لە هەناسەدا
- هەناسەی خێرا و قووڵ
- سەرلێشێوان
لە کاتی گومانی ketoacidosisدا دەبێت دەستبەجێ پەیوەندی بە legevakt (فریاکەوتنی پزیشکی) بکەیت یان پەیوەندی بە 113 بکەیت. ئەمە شتێک نییە کە تا سبەی چاوەڕێی بکەیت.
شەکری خوێنی نزم کاتێک کەم دەخۆیت
مەترسییە پێچەوانەکە بۆ سولفۆنیل یوریا دەگونجێت. Diabetesforbundet (کۆمەڵەی شەکرەی نەرویج) ڕوون دەکاتەوە کە ئەم حەبانە وا لە پەنکریاس دەکەن ئینسولین دروست بکات بێ گوێدانە ئەوەی خواردووتە یان نا. ئەگەر لەبەر دڵتێکهەڵاتن کەم دەخۆیت، شەکری خوێن دەتوانێت زۆر دابەزێت. Helsedirektoratet دەنووسێت کە سولفۆنیل یوریا زۆرجار لە کاتی نەخۆشیدا دەبێت ڕابگیرێت ڕێک لەبەر ئەم هۆیە. مێتفۆرمین، SGLT2 inhibitors و GLP-1 analogues بە تەنها شەکری خوێنی نزم دروست ناکەن. ئەوەی لە کاتی føling (دابەزینی شەکری خوێن)دا دەیکەیت، لە دابەزینی شەکری خوێن و følingدا نووسراوە.
ئامۆژگاریی کرداری بۆ ڕۆژانی نەخۆشی
- بخۆرەوە. قومی بچووک زۆرجار، باشترە ئاو، ئاوی گۆشت یان شەربەتی بێ شەکر. ئەگەر دەڕشێیتەوە، هەر جارێک کەوچکێک تاقی بکەرەوە.
- شەکری خوێن زیاتر لە ئاسایی بپێوە، بۆ نموونە بەیانی، دوای نیوەڕۆ و ئێوارە، تەنانەت ئەگەر بە ئاسایی نەیپێویت. ئەگەر ئامێرت نییە، بڕوانە ئامێری پێوانی شەکری خوێن و پارچەی پشکنین بە blå resept.
- ئەوەی دەتوانیت بخۆ. ئەگەر ناتوانیت خۆراکی ئاسایی بخۆیت، بە کاربۆهیدراتی شلی وەک شۆربا، ماست یان شەربەت بە بڕی کەم بیگۆڕەوە، تا بەهۆی سولفۆنیل یوریا یان ئینسولینەوە føling نەبیت.
- لە ماڵەوە بمێنەوە و پشوو بدە. ماندووبوونی جەستەیی لەگەڵ تادا فشار لەسەر جەستە زیاد دەکات.
- دابەزێنەری تا وەک ئاسایی بخۆ. پاراسیتامۆڵ کار لە شەکری خوێن ناکات.
- پەیڕەوی پلانی ڕۆژانی نەخۆشی بکە کە لەگەڵ پزیشکدا ڕێک کەوتوویت، و ئەگەر لە گوماندایت پەیوەندی بکە.
کەی پەیوەندی بکەیت
پەیوەندی بە fastlege بکە، یان بە legevakt لە ژمارە 116 117 لە دەرەوەی کاتی کاردا، کاتێک:
- ناتوانیت شلە لە جەستەتدا ڕابگریت، یان چەند جار ڕشاویتەوە
- سکئێشەت هەیە، خێرا هەناسە دەدەیت یان هەست بە بێهێزیی نائاسایی دەکەیت
- شەکری خوێن بەرز دەمێنێتەوە سەرەڕای ئەوەی دەخۆیتەوە و دەرمانەکان وەک ڕێککەوتوو دەخۆیت
- ئینسولین بەکار دەهێنیت و لە ژەمەکە دڵنیا نیت
- زیاتر لە چەند ڕۆژێک نەخۆش بوویت بێ باشبوون
لە کاتی سەرلێشێوان، خەواڵوویی یان کاتێک کەسێک لە دەورت بە زەحمەت پەیوەندیت لەگەڵ دەکات، پەیوەندی بە 113 بکە.
جاری داهاتوو کە لای fastlegeیت، داوای پلانێکی نووسراوی ڕۆژانی نەخۆشی بکە. ئەوکاتە پێویست ناکات کاتژمێر دووی شەو بەدوای ئەم بابەتەدا بگەڕێیت. ئەوەی بە شێوەیەکی تر لە بەدواداچووندا هەیە، لە ئاڵۆزییەکان و پشکنینی ساڵانەدا نووسراوە.
پرسیارە باوەکان
ئایا کاتێک ڤایرۆسی گەدەم (omgangssyke) هەیە دەبێت مێتفۆرمین بخۆم؟
بەپێی Diabetesforbundet نا ئەگەر بەهۆی ڕشانەوەی درێژخایەن یان سکچوونی توندەوە ئاوی جەستەت کەم بووبێتەوە. Helsedirektoratet دەنووسێت کە مێتفۆرمین زۆرجار دەبێت لە کاتی کەمبوونەوەی کاری گورچیلە و کەمئاوییدا ڕابگیرێت. کاتێک بە ئاسایی دەخۆیت و دەخۆیتەوە دووبارە دەست پێ بکەرەوە، و ئەگەر دڵنیا نیت لە fastlege بپرسە.
بۆچی دەبێت کاتێک نەخۆشم SGLT2 inhibitor ڕابگرم؟
چونکە دەرمانەکە لە حاڵەتی دەگمەندا دەتوانێت ژەهراویبوونی ترشی (ketoacidosis) دروست بکات کاتێک جەستە لە ژێر فشاردایە، ئەگەرچی شەکری خوێن نزیکەی ئاساییە. NHI ئامۆژگاری دەکات لە نەخۆشیی کتوپڕدا بە تا و خراپبوونی دۆخی گشتی، لە کەمئاوییدا، و سێ ڕۆژ پێش نەشتەرگەریی پلانداڕێژراو ڕابگیرێت.
نیشانەکانی ketoacidosis چین؟
سکئێشە، دڵتێکهەڵاتن و ڕشانەوە، زۆرجار لەگەڵ تینوێتی، زیادبوونی میزکردن، هەناسەی خێرا و کەمئاوی. بەپێی Helsenorge لە کاتی گوماندا دەبێت دەستبەجێ پەیوەندی بە legevakt لە 116 117 یان 113 بکەیت. ئەگەر SGLT2 inhibitor بەکاربهێنیت، دەتوانێت بێ شەکری خوێنی بەرز ڕوو بدات.
ئایا دەکرێت بەهۆی حەبەکانەوە føling ببم کاتێک نانم ناخۆم؟
بەڵێ، ئەگەر سولفۆنیل یوریا بەکاربهێنیت (بۆ نموونە glimepiride یان glipizide). Diabetesforbundet دەنووسێت کە ئەمانە وا لە پەنکریاس دەکەن ئینسولین دروست بکات هەر چی خواردبێتت. Helsedirektoratet دەنووسێت کە زۆرجار دەبێت لە کاتی کەمبوونەوەی خواردندا ڕابگیرێن. مێتفۆرمین، SGLT2 و GLP-1 بە تەنها føling دروست ناکەن.
کەی دەبێت کاتێک نەخۆشم و شەکرەم هەیە پەیوەندی بە پزیشکەوە بکەم؟
کاتێک ناتوانیت شت بخۆیتەوە، چەند جار دەڕشێیتەوە، سکئێشەت هەیە یان خێرا هەناسە دەدەیت، یان کاتێک شەکری خوێن سەرەڕای هەنگاوەکان بەرز دەمێنێتەوە. بەپێی Helsenorge ئەگەر ئینسولین بەکاربهێنیت و لە ژەمەکە دڵنیا نیت، دەبێت پەیوەندی بە پزیشکەوە بکەیت. لە کاتی سەرلێشێوان یان خەواڵوویدا پەیوەندی بە 113 بکە.
سەرچاوەکان
- Til brukere av SGLT2-hemmer · NHI.no
- Diabetisk ketoacidose (syreforgiftning) · Helsenorge
- Blodsukkersenkende behandling ved interkurrent sykdom og steroidbehandling · Helsedirektoratet
- Blodsukkersenkende medisiner · Diabetesforbundet
ئاگاداری. ناوەڕۆکی ئەم پەڕەیە زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. جێگەی پشکنین، دەستنیشانکردن یان چارەسەر لای پزیشک ناگرێتەوە. هەر گۆڕانکارییەک لە خۆراک، چالاکیی جەستەیی، کێش یان دەرماندا هەمیشە دەبێت لەگەڵ پزیشکی خێزان (fastlege) یان کارمەندێکی تری تەندروستی بکرێت. خۆت دەرمانەکەت مەگۆڕە یان مەیوەستێنە. ئەگەر نیگەرانیت پەیوەندی بە پزیشکی خێزان یان فریاکەوتنی پزیشکی (legevakt، 116 117) بکە، و لە دۆخی کتوپڕدا پەیوەندی بە 113 بکە. هەموو ڕاگەیاندنی بەرپرسیارێتییەکە بخوێنەوە.