شەکر، شیرینکەر و بێ شەکر لە شەکرەی جۆری 2دا
شەکر، هەنگوین و شیرە بە ژمارە، «بێ شەکری زیادکراو» واتای چییە، و Mattilsynet، Helsedirektoratet، NHI و Diabetesforbundet چی دەربارەی شیرینکەرەکان دەڵێن.
زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. گۆڕانکاری لە خۆراک، چالاکی و دەرماندا لەگەڵ پزیشکەکەت بکە. زیاتر بخوێنەوە. لە دەقە ڕەسەنە نەرویجییەکەوە وەرگێڕدراوە. سەرچاوەکان پەڕەی نەرویجین. یاسا و بڕە پارەکان بۆ نەرویج دەگونجێن.
وەڵامی کورت
شەکر، هەنگوین، شیرە و شیرەی ئاگاڤ بۆ هەر گرامێک نزیکەی هەمان بەرزبوونەوەی شەکری خوێن دەدەن، هەر چەندێک بەرهەمەکە «سروشتی» بێت. «بێ شەکری زیادکراو» واتای بێ شەکر نییە. شیرینکەرە بەهێزەکانی وەک aspartame، sucralose و stevia بەرزبوونەوەی شەکری خوێن نادەن و بەپێی Mattilsynet و Diabetesforbundet (کۆمەڵەی شەکرەی نەرویج) لەلایەن دەسەڵاتەکانەوە وەک سەلامەت هەڵسەنگێنراون. ئەلکهولە شەکرییەکان، کە لە زۆربەی شیرینیی «بێ شەکر»دا بەکار دەهێنرێن، نزیکەی نیوەی شەکر کار لە شەکری خوێن دەکەن و دەتوانن کێشەی گەدە دروست بکەن. ئەمە وێنە کورتەکەیە. وردەکارییەکان لە خوارەوەن.
جۆرەکانی شەکر: شەکری سپی، هەنگوین و شیرە
Helsedirektoratet (بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستیی نەرویج) ڕادەسپێرێت کە شەکری زیادکراو و ئازاد کەمتر لە 10 لە سەدی وزە بێت، و باشترە کەمتر. شەکری ئازاد هەم ئەو شەکرە دەگرێتەوە کە لە کاتی بەرهەمهێناندا زیاد دەکرێت و هەم ئەو شەکرەی بە شێوەی سروشتی لە هەنگوین، شیرە، شەربەتی میوە و چڕکراوەی شەربەتدا هەیە. کەواتە هەنگوین و شیرە لە ئامۆژگارییەکانی خۆراکدا هاوشانی شەکری ورد دەژمێردرێن. NHI دەنووسێت کە شەکری ورد (sucrose) لە ڕیخۆڵەدا بۆ گلووکۆز و fructose دەشکێتەوە، و بەرزبوونەوەی شەکری خوێن لە sucroseەوە کەمترە یان یەکسانە لەگەڵ ئەوەی لە نانی ئاسایی، پەتاتە و برنجەوە دێت. مەبەستەکە ئەوە نییە کە شەکر بۆ هەر گرامێک بەتایبەتی مەترسیدار بێت، بەڵکو ئەوەیە کە کاربۆهیدراتی زۆر دەدات بێ ماددەی خۆراکی، لە بەشی بچووکدا کە بە ئاسانی زۆری لێ دەخۆیت.
| شیرینکردن | جۆرەکانی شەکر لە هەر 100 g | بەش | جۆرەکانی شەکر لە هەر بەشێک |
|---|---|---|---|
| شەکر، سپی | 100 g | 1 کەوچکی چا (5 g) | 5.0 g |
| شەکر، قاوەیی | 94 g | 1 کەوچکی گەورە (10 g) | 9.4 g |
| هەنگوین | 79 g | 1 کەوچکی چا (11 g) | 8.7 g |
| شیرە | 74 g | 1 کەوچکی گەورە (16 g) | 11.9 g |
| شیرەی ئاگاڤ | 70 g | 1 کەوچکی گەورە (16 g) | 11.2 g |
| خواردنەوەی گازدار بە شەکر | 10.6 g | 1 پەرداخ (200 g) | 21 g |
| شەربەتی سێو | 10.2 g | 1 پەرداخ (200 g) | 20 g |
سەرچاوە: Matvaretabellen (خشتەی خۆراکی نەرویج، Mattilsynet، 2026).
کەوچکێکی چا هەنگوین شەکری زیاتر لە کەوچکێکی چا شەکر دەدات، چونکە هەنگوین قورسترە. شەکری قاوەیی، شیرەی مەیپڵ و شیرەی ئاگاڤ زۆرجار وەک تەندروستتر ڕیکلامیان بۆ دەکرێت. بۆ شەکری خوێن ئەمانە شەکرن.
Fructose
Fructose (شەکری میوە) وەک جێگرەوەی شەکر دەفرۆشرێت چونکە بەرزبوونەوەی کەمتری شەکری خوێن دەدات لە شەکری ئاسایی. Diabetesforbundet دەنووسێت کە fructose هێندەی شەکر کالۆریی تێدایە، کە وەرگرتنی سەرووی 30 گرام ڕۆژانە دەتوانێت چەوریی خوێن (triglycerides) زیاد بکات، و ئەوان زیاتر شیرینکەری وەک stevia یان Sukrin ڕادەسپێرن.
«بێ شەکری زیادکراو»، «بێ شەکر» و «شەکری کەم»
Mattilsynet ئەم بانگەشانە لە ڕێنماییی بانگەشە خۆراکییەکاندا ڕێک دەخات:
- بێ شەکر: بەلایەنی زۆرەوە 0.5 گرام جۆرەکانی شەکر لە هەر 100 گرام یان 100 ملیلیترێکدا.
- شەکری کەم: بەلایەنی زۆرەوە 5 گرام جۆرەکانی شەکر لە هەر 100 گرامێکدا بۆ خۆراکی ڕەق، بەلایەنی زۆرەوە 2.5 گرام لە هەر 100 ملیلیترێکدا بۆ خواردنەوە.
- بێ شەکری زیادکراو: جۆرەکانی شەکر یان پێکهاتەی تری خاوەن تایبەتمەندیی شیرینکەری بۆ بەرهەمەکە زیاد نەکراوە. ئەگەر بەرهەمەکە شەکری سروشتیی هەبێت، دەبێت ئەم زانیارییەی لەگەڵ بێت: «بە ناوەڕۆکێکی سروشتیی شەکرەوە».
دواییان بۆ تۆ گرنگترینە. شەربەتێکی «بێ شەکری زیادکراو» دەتوانێت 10 گرام شەکر لە هەر 100 ملیلیترێکدا لە میوەکەوە هەبێت. بەپێی Matvaretabellen (Mattilsynet، 2026)، هاڕاوەی سێو بێ شەکری زیادکراو 8.8 گرام کاربۆهیدرات لە هەر 100 گرامێکدا دەدات، بەرامبەر 44 گرام لە هاڕاوەی سێوی ئاساییدا، و مرەبا بێ شەکری زیادکراو 3.5 گرام بەرامبەر 42 گرام. بەرهەمەکان باشترن، بەڵام بێ کاربۆهیدرات نین. Diabetesforbundet ئامۆژگاری دەکات سەیری کۆی ناوەڕۆکی کاربۆهیدرات بکەیت، نەک تەنها دێڕی «لەوانە جۆرەکانی شەکر»، و لیستی پێکهاتەکان بخوێنیتەوە. شیرینیی «بێ شەکر» جگە لەوە دەتوانێت ئارد و نیشاستەی تێدا بێت کە بەرزبوونەوەی شەکری خوێن دەدەن.
شیرینکەرەکان: دوو گروپی سەرەکی
Mattilsynet شیرینکەرەکان دابەشی دوو گروپ دەکات. هەموویان پێش ئەوەی بەکاربهێنرێن لە EUدا پەسەند کراون، و ئەو بەرهەمانەی تێیاندایە دەبێت «شیرینکەری تێدایە»یان لەسەر بنووسرێت.
شیرینکەرە بەهێزەکان
Aspartame (E951)، sucralose (E955)، acesulfame K (E950)، saccharin (E954)، cyclamate (E952) و steviol glycosides لە steviaوە (E960). Mattilsynet دەنووسێت کە 30 تا 3000 هێندە لە شەکر شیرینترن و بە بڕێکی ئەوەندە کەم بەکار دەهێنرێن کە وزەیەکی شایەنی باس بە بەرهەمەکە نادەن. Diabetesforbundet دەنووسێت کە ئەمانە کالۆری نادەن و کار لە شەکری خوێن ناکەن. ئەو بەرهەمانەی aspartameیان تێدایە جگە لەوە دەبێت «سەرچاوەیەکی phenylalanineی تێدایە»یان لەسەر بنووسرێت، کە پەیوەندیی بە کەسانی نەخۆشیی PKUەوە هەیە.
دەربارەی سەلامەتی، Diabetesforbundet دەنووسێت کە هەموو شیرینکەرەکانی ناو خۆراکەکەمان بە وردی تاقی کراونەتەوە و لەلایەن EFSAوە پەسەند کراون، و ڕاپۆرتێکی WHO کە پرسیاری دەربارەی کاریگەرییە درێژخایەنەکان دەکرد، لەگەڵ ئەوەشدا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە سوودەکانی شیرینکەر بۆ کەسانی شەکرەدار لە هەر زیانێکی ئەگەری زیاترن. هەڵسەنگاندنی مەترسیی Mattilsynet بۆ aspartame، acesulfame K و sucralose لە خواردنەوەکانەوە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە وەرگرتنەکە لە خوار وەرگرتنی ڕۆژانەی پەسەندکراو (ADI)دایە هەم بۆ منداڵانی دوو ساڵ و هەم بۆ گەورەساڵان، و بۆیە جێگەی نیگەرانی نییە. Helsedirektoratet دەنووسێت کە منداڵانی خوار سێ ساڵ نابێت بەرهەمی شیرینکەردار وەربگرن. Helsenorge (زانیاریی ژەهر) دەنووسێت کە وەرگرتنی زۆر دەتوانێت کێشەی کاتیی گەدە و ڕیخۆڵە دروست بکات. ئێمە لە سەرووی ئەوەی سەرچاوەکان دەیڵێن هەڵوێست لەسەر کاریگەرییە تەندروستییەکان وەرناگرین: پەسەندکراو، سەلامەت بە بڕی ئاسایی، بێ بەرزبوونەوەی شەکری خوێن.
ئەلکهولە شەکرییەکان
Sorbitol (E420)، mannitol (E421)، xylitol (E967) و erythritol (E968) ئەو نموونانەن کە Mattilsynet باسیان دەکات؛ maltitol و isomalt سەر بە هەمان گروپن. بە -ol لە ناوەکەیاندا دەیانناسیتەوە، و ئەمانە باوترینن لە چۆکلێت، شیرینی، بنێشت و شیرینیی ڕەقی «بێ شەکر»دا. ئەمەیە کە سەرچاوەکان دەیڵێن:
- Mattilsynet: نزیکەی هەمان وزەی شەکر دەدەن، جگە لە erythritol کە کەمتر دەدات. وەرگرتنی زۆر دەتوانێت کاریگەریی سکچوونی هەبێت. ئەو بەرهەمانەی زیاتر لە 10 لە سەد ئەلکهولی شەکرییان تێدایە دەبێت ئەوەیان لەسەر بنووسرێت کە دەتوانن کاریگەریی سکچوونیان هەبێت. Sorbitol، mannitol و xylitol لە خواردنەوەدا ڕێگەپێدراو نین.
- Diabetesforbundet: ئەلکهولە شەکرییەکان 2.5 تا 4 kcal لە هەر گرامێکدا دەدەن و نزیکەی نیوەی شەکری ئاسایی کار لە شەکری خوێن دەکەن. دەبێت لە کاتی ژماردنی کاربۆهیدراتدا بژمێردرێن. وەرگرتنی زۆر دەتوانێت با لە گەدەدا، سکئێشە و سکچوون دروست بکات. Erythritol (Sukrin) جیاوازە: بەرزبوونەوەی شەکری خوێن نادات، نزیکەی هیچ کالۆرییەک نادات، و لە بەکارهێنانی ئاساییدا کاریگەریی سکچوونی نییە.
- NHI: چۆکلێتی بێ شەکر کە بە ئەلکهولە شەکرییەکان شیرین کراوە بەرزبوونەوەیەکی شەکری خوێن دەدات نزیکەی وەک چۆکلێتی ئاسایی، هێندە چەوری و کالۆری، و گرانترە. لە ڕووی خۆراکییەوە هیچ سوودێک نییە.
Diabetesforbundet دەنووسێت کە شیرینیی ڕەق و بنێشتی بێ شەکر بە دەگمەن بۆ شەکری خوێن گرنگن، چونکە هەر جارێک ئەوەندە کەم بەکار دەهێنیت. کیسەیەکی تەواو شیرینیی بێ شەکر شتێکی ترە.
کرداری: چی دەتوانیت بکەیت
- بۆ قاوە، چا و ماست: بەپێی Diabetesforbundet شیرینکەرە بەهێزەکان یان erythritol شیرینی دەدەن بێ بەرزبوونەوەی شەکری خوێن. یان بە هێواشی لە شیرینی دوور بکەوەرەوە.
- بۆ نانپێژان: Diabetesforbundet دەڵێت Sukrin هەمان قەبارەی شەکری هەیە و دەتوانرێت بۆ نانپێژان بەکاربهێنرێت. ئاردی ناو کێکەکە هێشتا کاربۆهیدرات دەدات.
- بۆ خواردنەوە: ئامۆژگاریی Helsedirektoratet ئاوە بۆ ڕۆژانی ئاسایی. بەپێی Matvaretabellen خواردنەوەی گازداری لایت 0 گرام کاربۆهیدرات دەدات، بەرامبەر 21 گرام لە پەرداخێک خواردنەوەی گازداری شەکرداردا.
- بۆ شیرینیی «بێ شەکر»: لیستی پێکهاتەکان بخوێنەوە. ئەلکهولە شەکرییەکان نیوەی شەکر دەژمێردرێن، ئارد و نیشاستە بە تەواوی. بەشەکە بچووک بهێڵەوە.
- بۆ هەنگوین و شیرە: وەک شەکر بەکاریان بهێنە، بە بڕی کەم کە دەیژمێریت، باشترە لە ژمێرەری کاربۆهیدراتدا.
وەڵامی خۆت بپشکنە
خەڵک بە شێوەی جیاواز وەڵام دەدەنەوە، تەنانەت بۆ ئەلکهولە شەکرییەکانیش. شەکری خوێن پێش و دوو کاتژمێر دوای بەشێک چۆکلێتی «بێ شەکر» بپێوە، و لەگەڵ هەمان بڕی چۆکلێتی تاریکدا بەراوردی بکە. ئەگەر بەهۆی بەرهەمی بێ شەکرەوە کێشەی گەدەت هەیە، ئەوە ئەلکهولە شەکرییەکانن. ئەگەر دڵنیا نیت شیرینی چەند جێگە لە خۆراکەکەتدا بگرێت، لەگەڵ fastlege (پزیشکی خێزان) قسە بکە. زیاتر دەربارەی چۆکلێت و شیرینی بە کرداری لە ئایا دەتوانم لەگەڵ شەکرەی جۆری 2دا چۆکلێت و شیرینی بخۆمدا دەدۆزیتەوە.
ڕەچەتەی چێشتی گونجاو
- Tyttebær, ukokte · Erken-arkivetتووی سووری ترش (tyttebær) کە لە ئاودا بێ شەکر هەڵگیراوە، خواردنێکی ترشی تەنیشتە بۆ گۆشت و شۆربا لە جیاتی مرەبا.
- Tropisk melonsalat med mynte · Kulinarisk.noشیرینیی دوای نان لە کاڵەک، ئەڤۆکادۆ، خەیار و لیمۆی سەوز بێ شەکری زیادکراو، هەنگوین یان شیرە.
- Peanøttsmør fra bunnen av · Kulinarisk.noکەرەی چەرەس بێ شەکری زیادکراو، بە جیاوازی لە زۆربەی جۆرە کڕدراوەکان.
- Ristede mandler · Erken-arkivetبادەمی برژاو بێ شەکر یان خوێ، بە تەنها بەس شیرینە وەک شتی سەر ماست.
پرسیارە باوەکان
ئایا هەنگوین لە شەکرەدا لە شەکر باشترە؟
نەخێر، نەک بۆ شەکری خوێن. بەپێی Matvaretabellen، کەوچکێکی چا هەنگوین (11 g) 8.7 گرام جۆرەکانی شەکر دەدات، بەرامبەر 5 گرام لە کەوچکێکی چا شەکردا. Helsedirektoratet هەنگوین و شیرە بە شەکری ئازاد دادەنێت، لە هەمان پۆلی شەکری زیادکراودا.
«بێ شەکری زیادکراو» لەسەر پاکەتەکە واتای چییە؟
بەپێی ڕێنماییی Mattilsynet واتای ئەوەیە کە شەکر یان پێکهاتەی شیرینکەری تری بۆ زیاد نەکراوە، بەڵام دەکرێت شەکری سروشتیی لە میوە یان شیرەوە تێدا بێت. «بێ شەکر» واتە بەلایەنی زۆرەوە 0.5 گرام جۆرەکانی شەکر لە هەر 100 گرامێکدا. هەمیشە سەیری کۆی ناوەڕۆکی کاربۆهیدرات بکە.
ئایا شیرینکەری وەک aspartame و sucralose لە شەکرەدا سەلامەتن؟
Mattilsynet و Diabetesforbundet دەنووسن کە ئەو شیرینکەرانەی لە نەرویج بەکار دەهێنرێن هەڵسەنگێنراون و وەک سەلامەت بە بڕی ئاسایی پەسەند کراون. Diabetesforbundet دەنووسێت کە شیرینکەرە بەهێزەکانی وەک aspartame، sucralose و stevia کالۆری نادەن و کار لە شەکری خوێن ناکەن.
ئایا ئەلکهولە شەکرییەکان کار لە شەکری خوێن دەکەن؟
بەڵێ، زۆربەیان. Diabetesforbundet دەنووسێت کە ئەلکهولە شەکرییەکانی وەک maltitol، sorbitol و xylitol نزیکەی نیوەی شەکر کار لە شەکری خوێن دەکەن و 2.5 تا 4 kcal لە هەر گرامێکدا دەدەن. Erythritol (Sukrin) جیاوازە و بەرزبوونەوەی شەکری خوێن نادات.
لەگەڵ شەکرەی جۆری 2دا دەتوانم خواردنەوەی گازداری لایت بخۆمەوە؟
بەپێی Matvaretabellen، خواردنەوەی گازداری لایت سفر کاربۆهیدرات دەدات و کار لە شەکری خوێن ناکات. Diabetesforbundet دەنووسێت کە سوودەکانی شیرینکەر بۆ کەسانی شەکرەدار لە زیانەکانی زیاترن. ئامۆژگاریی Helsedirektoratet بۆ هەمووان ئەوەیە کە لە ڕۆژانی ئاساییدا ئاو بخۆنەوە.
سەرچاوەکان
- Tilsatt sukker (Utviklingen i norsk kosthold 2024) · Helsedirektoratet
- Godteri, snacks og søte bakevarer bør begrenses · Helsedirektoratet
- Sukker og diabetes · NHI.no
- Er sukkerfri sjokolade et godt alternativ? · NHI.no
- Søtstoffer · Mattilsynet
- Risikovurdering av søtstoffene aspartam, acesulfam K og sukralose fra drikkevarer · Mattilsynet
- Veileder om ernæringspåstander · Mattilsynet
- Søtningsstoffer · Diabetesforbundet
- Søtningsmidler, venn eller fiende? · Diabetesforbundet
- Spørsmål og svar: Søtningsstoffet Sukrin · Diabetesforbundet
- Spørsmål og svar: Fruktose som sukkererstatning? · Diabetesforbundet
- Søtningsstoffer (Giftinformasjonen) · Helsenorge
- Matvaretabellen · Matvaretabellen (Mattilsynet)
ئاگاداری. ناوەڕۆکی ئەم پەڕەیە زانیاریی گشتییە و ئامۆژگاریی پزیشکی نییە. جێگەی پشکنین، دەستنیشانکردن یان چارەسەر لای پزیشک ناگرێتەوە. هەر گۆڕانکارییەک لە خۆراک، چالاکیی جەستەیی، کێش یان دەرماندا هەمیشە دەبێت لەگەڵ پزیشکی خێزان (fastlege) یان کارمەندێکی تری تەندروستی بکرێت. خۆت دەرمانەکەت مەگۆڕە یان مەیوەستێنە. ئەگەر نیگەرانیت پەیوەندی بە پزیشکی خێزان یان فریاکەوتنی پزیشکی (legevakt، 116 117) بکە، و لە دۆخی کتوپڕدا پەیوەندی بە 113 بکە. هەموو ڕاگەیاندنی بەرپرسیارێتییەکە بخوێنەوە.